Europejski program monitoringu środowiska i bezpieczeństwa - GMES

dr hab. inż. Adam Linsenbarth prof. IGiK
Instytut Geodezji i Kartografii - Warszaw

Początki programu GMES sięgają roku 1998, kiedy to na spotkaniu przedstawicieli Komisji Europejskiej oraz agencji i instytucji zajmujących się badaniami kosmicznymi, zorganizowanym w dniu 19 maja w Bareno (Włochy), uchwalono manifest pod tytułem: "Overall Monitoring for Environmental Security: In Manifesto for the New European Initiative". W manifeście tym podkreślono konieczność stworzenia europejskiego sytemu umożliwiającego globalną obserwację środowiska zgodnie z zaleceniami protokółu z Kyoto. Manifest stwierdzał także konieczność pozyskiwania informacji o środowisku na potrzeby zarządzania kryzysowego związanego z klęskami żywiołowymi oraz klęskami spowodowanymi działalnością człowieka. W rok później Komisja Europejska opublikowała wewnętrzny dokument pod tym samym tytułem, w którym stwierdzono brak koordynacji działań i konieczność skoordynowanych działań dotyczących bieżących informacji o środowisku na potrzeby kreowania polityki i zarządzania zarówno na szczeblu europejskim jak i poszczególnych państw. Rekomendowano konieczność opracowania wspólnego programu działań. W dokumencie Komisji Europejskiej, z dnia 12 lipca 1999 roku, skierowanym do Grupy Doradczej ds. Badań Kosmicznych ( SAG - Space Advisory Group) zmieniono nazwę proponowanego programu na "Global Monitoring for Environment and Security - GMES" podkreślając wyraźną dwukierunkowość tego programu, a mianowicie aspekty samego środowiska oraz aspekty bezpieczeństwa wynikające głównie ze zmian zachodzących w środowisku, które mogą prowadzić do różnego rodzaju klęsk zarówno naturalnych jak i klęsk oraz zagrożeń spowodowanych działalnością człowieka.
W czerwca 2001 roku Komisja Europejska i Europejska Agencja Kosmiczna przedstawiły do zatwierdzenia wspólny dokument roboczy pt.: " An European Approach to Global Monitoring for Environmental and Security (GMES): Towards Meeting Users' Needs" . W tym samym miesiącu na posiedzeniu Rady Europy w Getenburgu, w dokumencie nakreślającym strategię zrównoważonego rozwoju w Unii Europejskiej, stwierdzono konieczność zbudowania w Europie globalnego systemu do monitorowania środowiska oraz bezpieczeństwa. 23 października 2001 roku Komisja Europejska przedstawiła Radzie Europy oraz Parlamentowi Europejskiemu plan działania na lata 2001-2003 w zakresie GMES. W dniu 13 listopada 2001 roku, Rada Europy w podjętej rezolucji stwierdziła, że program GMES powinien być autonomiczny i operacyjny, gwarantować długoterminowy i koherentny monitoring oparty na danych naziemnych, lotniczych i satelitarnych.

Cel programu i strategia działania

Zgodnie z szeroko pojętą polityką europejską celem programu GMES jest monitorowanie nie tylko całego terytorium Europy ale także monitorowanie krajów pozaeuropejskich, zarówno w celu umożliwienia rozwoju tych państw jak również niesienia pomocy humanitarnej. Ma to także stanowić wkład Europy w globalny system monitorowania naszego globu.
Doświadczenia lat ubiegłych wykazały bowiem brak skoordynowanego programu niezbędnego dla realizacji długofalowej polityki kontynentalnej. Dotychczasowe opracowania skierowane na monitorowanie środowiska miały ograniczony zakres tematyczny jak również terytorialny i czasowy. Program GMES jest skierowany na zbudowanie spójnego systemu gwarantującego dostarczanie bieżących jednolitych informacji na różnych poziomach zarządzania i kreowania polityki zrównoważonego rozwoju gospodarczego. Program ma zapewnić ciągłość w dostarczaniu informacji i zaspokoić wszystkie potrzeby użytkowników. Stąd jednym z zasadniczych zadań programu GMES jest określenie potrzeb użytkowników oraz dostosowanie infrastruktury informacyjnej do zbierania odpowiednich informacji przestrzennych, ich przetwarzania i dostarczania użytkownikom informacji finalnych dostosowanych do ich potrzeb.
Realizacja programu opiera się głównie na współdziałaniu EC i ESA a także na włączeniu do realizacji tego programu Europejskiej Agencji Środowiska (EEA), Europejskiej Agencji Meteorologicznej (EUMETSAT) oraz Europejskiego Centrum Satelitarnego. W programie zostaną wykorzystane doświadczenia wynikające z dotychczasowych prac badawczych wykonanych w ramach 5. Programu Ramowego szczególnie w zakresie badania zmian globalnych, zmian klimatu, bioróżnorodności, ekosystemów morskich jak również doświadczenia i materiały z Centrum Obserwacji Ziemi (Centre for Earth Observation) oraz z sieci EIONET (Environment Information and Observation Network) Europejskiej Agencji Środowiska.

Fazy realizacji projektu

Zakłada się, że programu GMES zacznie działać operacyjnie w roku 2008. Okres zawierający się w przedziale 2002-2008 został podzielony na dwie fazy realizacyjne:
- faza wstępna (2002-2003), oraz
- faza wdrażania programu (2004-2008).
Obie fazy będą bazować na wykorzystaniu wyników zarówno 5. Programu Ramowego (1997-2001) jak i 6. Programu Ramowego (2002-2006) oraz na programie Earthwatch (2002-2006) realizowanego przez Europejską Agencje Kosmiczną, który stanowi jeden z podstawowych elementów programu GMES.

Głównym celem zadań, nakreślonych do realizacji w fazie wstępnej, jest określenie aktualnego stanu monitoringu środowiska w Europie, określenie braków i niedociągnięć obecnego stanu i sprecyzowanie tematów niezbędnych prac naukowych, technicznych, prawnych, ekonomicznych i organizacyjnych. Raport z tej pierwszej wstępnej fazy ma być przygotowany do końca 20003 roku prze EC i ESA. W raporcie tym, poza zagadnieniami techniczno-organizacyjnymi, ma być zawarta także analiza kosztów związanych z operacyjnym działaniem systemu GMES.

Realizacja fazy drugiej, czyli fazy wdrażania oparta będzie na wnioskach nakreślonych w raporcie fazy wstępnej. Program roboczy tej fazy zostanie określony przez głównych realizatorów programu tj. przez EC i ESA przy współpracy z innymi udziałowcami. W wyniku realizacji tej fazy powinna powstać cała struktura organizacyjno-techniczna dotycząca pozyskiwania danych oraz ich przechowywania, przetwarzania i udostępniania informacji. Prace badawcze będą skierowane zarówno na określenie nowych obszarów zastosowania informacji pozyskiwanych z systemu GMES jak również na zaprojektowanie niezbędnych segmentów systemu GMES.

Pierwsza faza programu: lata 2002-2003

Plan działania w tej pierwszej fazie obejmuje dwa kierunki prac:
- kierunek pierwszy dotyczy głownie dostarczanie informacji i obejmuje zarówno projekty tematyczne jak i fazę konsolidacji elementu GSE (GMES Services Element) realizowanego przez ESA,
- kierunek drugi dotyczy prac związanych z dokonaniem ocen i opracowania rekomendacji.
Projekty tematyczne, to 10 projektów z 5. Programu Ramowego, których tematyka związana jest z programem GMES. Wyniki tych projektów pozwolą na zidentyfikowanie przeszkód i luk w dostarczaniu niezbędnych i pełnych informacji o środowisku.
Celem GSE jest z kolei utworzenie zrównoważonej służby informacyjnej, której zadaniem będzie dostarczanie niezbędnych informacji dla użytkowników. W pierwszym etapie działania GSE zostaną zogniskowane na zbadaniu potrzeb użytkowników oraz przeprowadzenie dialogu pomiędzy użytkownikami, instytucjami badawczo-naukowymi, przemysłem oraz jednostkami wykonawczymi.

Zakłada się, że program GMES będzie bazować głownie na danych satelitarnych pozyskiwanych zarówno w misjach ESA jak i innych organizacji. Analiza potrzeb użytkowników pozwoli na określenie rodzaju instrumentów, które powinny zostać umieszczone na satelitach operacyjnych tego programu. Przewiduje się budowę nowego satelity o nazwie Earth Watch.
Zakłada się także wykorzystanie danych z innych programów realizowanych przez ESA takich jak globalne monitorowanie dwutlenku węgla, projektów związanych z generacją numerycznego modelu terenu, badania osiadań terenu, monitorowania ruchu statków, prognozowanie trzęsień ziemi a także programów z wykorzystaniem danych satelitarnych w monitorowaniem środowiska zgodnie z zaleceniami konwencji ONZ w Kyoto.

Realizacja drugiego kierunku dotyczącego przeprowadzenia ocen oraz przygotowania rekomendacji, opiera się na:
- wnioskach wypływających z poprzednio zrealizowanych projektów,
- na wynikach projektów realizowanych a krajach członkowskich,
- na wynikach projektów 4. i 5. Programu Ramowego oraz projektów badawczych zrealizowanych przez centrum badawcze EC w Ispra (JRC),
- na wykorzystaniu wyników GSE oraz programów ESA dotyczących rozwoju wykorzystania danych pozyskiwanych z satelitów teledetekcyjnych,
- wniosków wypływających z przebiegu forum GMES, oraz
- analizy projektów Expressions of Interest wyrażajaych zainteresowanie realizacją projektów badawczych w ramach 6. Programu Ramowego.

Efektem prac realizowanych w fazie wstępnej obejmującej lata 2002-2003 będzie raport końcowy którego opracowaniem ma się zająć specjalny zespól wspomagający (GMES Support Team). Raport ten zostanie przedstawiony do zaopiniowania komitetowi sterującemu programem GMES (GMES Steering Committee).

Struktura organizacyjna programu GMES

W realizację fazy wstępnej programu GMES włączonych jest kilka grup działania, które spełniają różne funkcje: produkcyjne, doradcze i dyskusyjne. Zasadnicza część realizacji tej fazy opiera się jednak na współpracy EC i ESA. Dotyczy to opracowania polityki założeń programu GMES oraz podstawowych dokumentów takich jak projekt programu na lata 2004-2008, udział przedstawicieli obu instytucji w komitecie sterującym oraz w zespole wspomagającym, wspólne uczestniczenie w imprezach organizowanych w poszczególnych państwach, koordynacja programów wdrożeniowych etc.

Niewątpliwie najważniejszą rolę w strukturze organizacyjnej programu GMES odgrywa komitet sterujący GSC (GMES Steering Committee). W skład komitetu sterującego wchodzą przedstawiciele Komisji Europejskiej, ESA, Europejskiej Agencji Środowiska, Europejskiej Agencji Meteorologicznej - EUMETSAT oraz przedstawiciel poszczególnych krajów członkowskich a także innych organizacji ogólnoeuropejskich. Celem GSC jest opracowanie zaleceń i wytycznych dotyczących poszczególnych elementów realizacji programu GMES oraz czuwanie nad ich realizacją. Komitet sterujący powinien także koordynować współpracę z krajowymi organizacjami biorącymi udział w realizacji programu GMES.

Zespół wspierający GST (GMES Support Team) składa się z przedstawicieli EC (Dyrekcja Generalna ds. Badań oraz JRC-Ispra) oraz przedstawicieli ESA. W pracach zespołu wspierającego uczestniczą także przedstawiciele Dyrekcji Generalnej Społeczeństwa Informacyjnego oraz Dyrekcji Generalnej Środowiska.
Zespół wspierający jest odpowiedzialny za koordynację i realizację programu fazy pierwszej. Jego głównym zadaniem jest przygotowanie propozycji dotyczących zbudowania europejskiego operacyjnego systemu monitoringu. Jednym z zadań tego zespołu jest nawiązanie ścisłych kontaktów z użytkownikami oraz z krajowymi strukturami koordynującymi monitoring na poziomie lokalnym. Zespół prowadzi także sekretariat komitetu sterującego.

Ważną część fazy wstępnej stanowią grupy projektów tematycznych, których zakres tematyczny jest zbieżny z celami programu GMES. Przewiduje się przeprowadzenie analizy realizacji tych projektów przez specjalne grupy robocze składające się średnio z 10 osób. Koordynatorem każdej takiej grupy roboczej będzie osoba wybrana z jednego z krajów członkowskich a członkami eksperci mianowani przez EC i ESA jak również eksperci desygnowani przez poszczególne kraje członkowskie. Sekretariat grup roboczych będzie prowadzony przez zespół wspierający GST.

Niewątpliwym novum w programie jest Forum GMES. Celem Forum GMES jest przeprowadzenie szerokiego dialogu zarówno z potencjalnymi użytkownikami programu jak i organizacjami uczestniczącymi w budowie i prowadzeniu takiego systemu. Program zakłada zorganizowanie czterech sesji Forum do końca 2003 roku. Pierwsze dwie sesje będą poświecone dyskusji nad dotychczasowymi doświadczeniami i powinny dostarczyć materiału do sformułowania wniosków i zaleceń. Dwie ostatnie sesje poświęcone będą omówieniu wyników raportu przejściowego i końcowego. Pierwsza sesja Forum GMES została zorganizowana w Brukseli w dniach od 15 do 17 lipca br. Druga sesja ma się odbyć w końcu 2002 roku a dwie następne w roku 2003.